[ardalan]

در زماني نه چندان دور ، پناهگاه حيات وحش خوش ييلاق در 45کيلومتري جاده شاهرود به آزادشهر ، شاهد حضور دسته هاي بزرگ گرگ ايراني در دشتهاي سرسبز اين منطقه بود ؛ اما امسال شاهد صحنه هايي تلخ از حضور انسان در طبيعت هستيم.

براي ديدن گرگ ايراني ساعتها بي نتيجه در پناهگاه به اين سو و آن سو مي رويم.
در آخر يکي از محيطبانان به ما پيشنهاد مي کند. روستاي کلاته خيج (مرکز گوسفندداران منطقه) در نزديکي پناهگاه حيات وحش خوش ييلاق يکي از اصلي ترين عوامل تخريب زيباترين زيستگاه طبيعي ايران ، حالا محل امني براي گرگها و شغالهاي گرسنه است.
به زباله داني اين روستا مي رويم ، يک دسته 5تايي گرگ ايراني در حال تغذيه از زباله هاي روستا هستند. به خاطر حضور دامها در زيستگاه گرگ ديگر خبري از حيوانات وحشي در اين منطقه نيست.
پس گرگ براي بقاي خود به حومه روستا مي آيد تا شايد چند روز بيشتر خود را زنده ببيند. آنها از نظر روستاييان تهديدي جدي به شمار مي آيند. بسياري از گرگهاي ايراني به خاطر حمله به دامها مقصر شناخته مي شوند، اما در واقع بسياري از اين خسارت ها را سگهاي وحشي فراري به بار مي آورند و اين به حساب گرگهاي بيچاره گذاشته مي شود. در ذخيره گاه اصلي اين پناهگاه در فصل بهار شاهد حضور سگهاي گله و دامها در اين منطقه هستيم که جاي تعجب بسيار دارد. (در قوانين محيط زيست ذخيرگاه و خود پناهگاه از مناطقي هستند که حضور دام در آنجا ممنوع است) اين سگهاي گله به خاطر آب و هوا و تغذيه مناسب و نوع نژاد از گرگهاي ايراني بزرگتر و درنده تر هستند. اين حيوانات باعث فرار و نابودي تمامي حيوانات وحشي منطقه مي شوند. درست است که گرگ ، بزرگترين گونه خانواده سگ سانان است ، اما گرگ ايراني که از خانواده گرگ خاکستري است ، جثه اي کوچک دارد. نهايت وزن گرگ ايراني 30کيلوگرم است اما به طور معمول وزن ميانگين آنها 23کيلوگرم است و قدشان از شانه 45تا 75سانتي متر است.
وزن گرگ خاکستري شمالي (امريکا) 79کيلوگرم است و وزن نوع اروپايي 45تا 57کيلوگرم است.
خودتان قضاوت کنيد چطور سگهاي گله اين گرگ ايراني را از بين مي برند. هيچ حيواني بي دليل به اندازه گرگ بدنام نشده است.
شايد اين بدبيني به واسطه خيال پردازي هاي انسانها در کشورهايي چون روسيه ، امريکا و هند باشد. براي نمونه به انسانها گرگ نما مي توان اشاره کرد، انسانهايي که شبها به صورت گرگي که روح شيطان در آن دميده ، به شکار انسانهاي بي دفاع مي روند؛ اما در سالهاي اخير زيست شناسان اين کشورها پس از مطالعات بسيار دريافته اند گرگ بي دليل خطرناک قلمداد شده و از اين لحاظ چرخه زيستي جايگاه بسيار مهمي دارد. امروزه مي دانيم گرگ در اسارت همانند سگ مهربان و بازيگوش است.
به هنگام شکار گرگها معمولا به طور گروهي (از 2قلاده تا 15قلاده) حمله مي کنند و حيوانات مريض و ضعيف را فوري تشخيص مي دهند و آنها را شکار مي کنند، بدين ترتيب از گسترش بيماري جلوگيري مي کنند و افزون بر اين ، در قوي نگه داشتن پستانداران وحشي علف خوار نقش مفيدي دارند. گرگ ايراني يا هندي (کانيس لوپوس پاليپس که زيرگونه اي نادر از گرگ خاکستري است ، امروزه به طور جدي در خطر انقراض قرار دارد. در کشورهايي چون هند، ايران و فلسطين اشغالي که اين نوع گرگ زندگي مي کند، آمار دقيقي وجود ندارد. در هند که خانه اين گرگ تلقي مي شود، تقريبا 400قلاده زنده مانده است.
در فلسطين اشغالي 200تا 300قلاده و در ايران و ترکيه شايد تعداد کمتري مانده باشند. براساس آمار، شايد بيش از هزار قلاده از اين گرگ در ايران زندگي نمي کند. گرگ ايراني در زيستگاه هاي متفاوتي زندگي مي کند. اين زيرگونه مي تواند از صحراهاي خشک و باير تا بوته زارهاي نيمه استپي به زندگي خود ادامه دهد. در نتيجه ، تفاوت هاي فيزيکي و رفتاري بسياري در بين جمعيت هاي مجزاي اين پستاندار وجود دارد. گرگهايي که در آب و هواي خشک تر و خشن تر زندگي مي کنند، سازگاري بيشتري با محيط اطراف خود نشان مي دهند، چنان که اندازه بدن اين حيوان کوچکتر مي شود و يا هنگام شکار انفرادي يا دو تايي به طعمه حمله مي برند، زيرا در مناطق خشک و کويري طعمه هاي کمتري ديده مي شود. البته گاهي آنها براي رفع تشنگي از ميوه هاي گنديده هم تغذيه مي کنند. جمعيت هاي گرگ ايراني در آب و هواي نيمه خشک شکار بيشتري دارند. به همين دليل کمي بزرگترند و در دسته هاي بزرگتري به شکار مي روند. گرگها در مناطق شمالي در دسته هاي 10تا 12تايي ديده مي شوند و هر دسته قلمرويي چندين هکتاري دارند. قوي ترين گرگ نر هر دسته ، با ريختن مدفوع يا ادرار خود روي زمين حدود قلمرو دسته خود را مشخص مي کند و زوزه هاي گرگ براي دور کردن دسته متجاوز به قلمروي خود است.
در زندگي اجتماعي گرگها قوانين زيادي وجود دارد. براي نمونه ، قوي ترين زوج که در اصطلاح به شاه و ملکه معروفند، جلوي دسته حرکت مي کنند و گرگهاي جوان تر در پشت سد آنها و به اين گرگها سرباز مي گويند و خدمه دسته گرگهاي پيرو ضعيف ترند که در انتهاي دسته حرکت مي کنند. گرگها در زمان شکار از تمامي حواس خود استفاده مي کنند و هنگام حرکت در دشت چنان در يک رديف پشت هم حرکت مي کنند، گويي يک گرگ از دور ديده مي شود. سقوط جمعيت گرگ ايراني زنگ خطري است که امروز به صدا درآمده است و علتهاي اصلي آن تخريب زيستگاه از سوي انسانها، شکار بي رويه ، مسموم کردن گرگها و ناآشنايي مردم با اين حيوان مفيد است.
چون روستاييان مناطق کويري و نيمه خشک ايران بسيار فقيرند، يکي از راه حل هاي حفظ اين گونه در معرض خطر، پرداخت خسارت به روستاييان آسيب ديده از حمله گرگهاست (البته تنها معدودي گزارش انگشت شمار در هر سال از حمله واقعي گرگها به روستاييان داريم). قرار دادن جريمه هاي سنگين براي کشتن گرگهاي ايراني و مسموم کردن آنها و آموزش روستاييان و توجيه آنان نسبت به منافع گرگ در زيست بوم آنها از راه حل هاي ديگر است.
آخرين و بهترين راه حل ، ايجاد تسهيلاتي براي حضور گردشگران طبيعت دوست براي ديدن اين مناطق و در نظر گرفتن بخشي از منافع آن براي روستاييان هر منطقه است.
با از بين رفتن گرگها جايگزين مناسبي در طبيعت وجود ندارد، تا نقش آن را به خوبي بازي کند و بعد از اين ، بيشتر شاهد حوادثي چون مرگ دستجمعي چند سال پيش قوچها، ميشها، کلها و بزهاي وحشي بر اثر بيماري در پارک ملي دشت کوير در جنوب شرقي تهران خواهيم بود.


بهرنگ امين تفرشي