[ardalan]

استان گلستان سرزمين اسب ايران است اما پرورش اين حيوان در اين منطقه رونق چندانى ندارد و شايد به همين دليل باشد كه برخى از اهالى نام «لوئيز فيروز» را هنوز نشنيده اند و نمى دانند كه او را بانوى اسب ايران مى نامند. «لوئيز ليلين» احياگر اسبچه خزر متولد واشنگتن دى سى، فارغ التحصيل دامپرورى از دانشگاه كرنل و بيوه اشراف زاده اى ايرانى، حدود نيم قرن است كه در ايران زندگى مى كند. البته لوئيز نه در محله هاى اعيان نشين تهران، بلكه در مزرعه ۱۴هكتارى خود در جايى كه حتى اسمش كمتر به گوش كسى خورده يعنى «قره تپه» كلاله در شرق شهر گنبدكاووس با اسب ها، سگ ها و لپ تابش روزگار را سرمى كند. دو دختر دارد و پسرى كه عكاس جنگى و ايرانى تبار خبرگزارى رويترز است . اما لوئيز تنها مادر سه فرزند نيست، او را بايد بانوى اسبچه خزر نيز ناميد. زيرا اين شهروند آمريكايى تبار مقيم ايران بود كه براى نخستين بار در سال ۱۳۴۴ هجرى شمسى در سواحل جنوبى درياى خزر اسب كوچكى را تشخيص داد كه تا پيش از آن درهيچ كجاى دنيا ديده نشده بود و بعدها اسبچه خزر نام گرفت. اسبچه خزر از شاهكارهاى خلقت و در آفرينش بى نظير است. اين حيوان با وجود قدى كوتاه يعنى ۹۰ تا ۱۲۰ سانتيمتر، به يك اسب با تناسب بدنى كامل شباهت دارد كه تا بدان روز در دنيا گزارش نشده بود. لوئيز اين اسب را كه كشاورزان محلى با نام «مولكى» يا «پوزكى» به معنى پوزه كوچك، مى شناختند اسبچه خزر ناميد كه البته در تحقيقات گسترده بعدى نام اين حيوان به «اسب مينياتورى درياى خزر» و در نهايت به «اسب خزر» تغيير يافت. اكنون بعد از گذشت بيش از ۴۰ سال، اين اسب كه روز به روز به تقاضاى جهانى آن افزوده مى شود در كنار ديگر اسب هاى ممتاز ايرانى بازار پررونقى در داخل ايران ندارد. اين مسأله را مى توان از حرفهاى كاشف اسبچه خزر كه عشق خود به اسب هاى ايرانى را هنوز از دست نداده، فهميد. وى مى گويد براى پرورش اسب كسانى تصميم مى گيرند كه در منطقه نيستند و تا اين وضع وجود دارد مشكلات باقى مى ماند. دليل صحبتش نيز صادرات اسب و حكايت يكى از ميهمانان توريست استراليايى اش است كه روزى سواربر يكى از يابوهاى محلى مى شود و آن قدر از اين حيوان خوشش مى آيد كه ۴۰۰رأس از آنها را مى خواهد با خود ببرد ولى به او اجازه داده نمى شود. وى ادامه داد: توريست ديگرى از كانادا مى خواست ۱۰۰ اسب معمولى به كشورش ببرد و همه كارها انجام شده بود اما باز هم به عنوان حفظ ژنتيك اجازه نيافت. لوئيز مى گويد: زحمت زيادى براى اسب ها در منطقه كشيده مى شود، توريستها مى آيند و عاشق اسبهاى تركمن مى شوند. به آنها مجبورم بگويم بهترين اسب دنيا را در اينجا داريم اما نمى توانيد با خود ببريد، زيرا موانع قانونى براى صادرات زياد است. كارهاى زيادى مى شود با اسب انجام داد كه از جمله آن كورس و افزايش جذب توريست است. البته هم اكنون توليد اسب نسبت به سال هاى گذشته افزايش يافته ولى بازار تقاضا همچنان بسيار كوچك است. ما سال گذشته در مزرعه ماديان توليد نكرديم زيرا پرورش اسب هزينه زيادى دارد. توريست هاى لوئيز كه فقط به سبب بودن او به منطقه مى آيند، كسانى هستند كه از سراسر دنيا با او تماس مى گيرند تا براى كمى سواركارى و لذت بردن از طبيعت بكر و ديدن مردمانى استثنايى به يكى از نقاط دورافتاده ايران بيايند. اين بار يك زن آمريكايى مسن ميهمانش است. لوئيز مى گويد: اين توريست تا حالا ۲ بار به ايران آمده و عاشق ايران است . اسبچه خزر شهرتى بين المللى و بازار پرطرفدارى دارد و مطالعات فراوانى نيز در دانشگاه هاى معتبر نظير كمبريج بر روى آن انجام شده است. اما وضع توليد اين حيوان در ايران خوب نيست. قبل از انقلاب ۳۰ رأس اسبچه صادر و هم اكنون در خارج از كشور ۳ هزار رأس از آنها توليد شده اما به دليل نبود بازار خريد و فروش در اين مدت در داخل كشور تنها حدود ۱۰۰ اسبچه پرورش يافته است. من در مزرعه تنها يك رأس اسبچه دارم و همه را به جهاد كشاورزى فروختم. در حالى كه بازار خريد اسب خارجى داغ است بايد بازار صادرات اسب داخل نيز وجود داشته باشد. مايلم توليد و پرورش اسب ها را افزايش دهم اما موانع زيادى وجود دارد و نمى توانم آنها را نگهدارى كنم . او در مورد قيمت اسب هامى گويد: اسب هاى تركمن ميان هزار تا ۱۰ هزار پوند قيمت دارند كه بستگى به مقامى كه در مسابقات به دست مى آورند متفاوت است، اما اسب تركمن را نمى توان به درستى قيمت گذارى كرد چون در مسابقات خارجى شركت نكرده است.
در سال ۱۹۶۵ نخستين اسبچه خزر يا كاسپين هورس به وسيله لوئيز تشخيص داده شد. نريانى كه يك گارى پر از سيمان را حمل مى كرد . پس از آن بود كه جست وجو در كشتزارها و روستاهاى مناطق جنوب درياى خزر به ويژه شهر آمل براى پيداكردن نمونه هاى خالصى از اين نوع اسب آغازشد. از آنجا كه كشاورزان در فصل غير كشت اين حيوان را در جنگل رها مى كردند، پيدا كردن آن ها در ميان تعداد زيادى از چهارپايان بومى كه گاه تا نيمه بدنشان در گل و لاى فرو مى رفت بسيار دشواربود. مناطق وسيعى جست وجو شد اما به ندرت در مكانى خاص بيش از يك اسبچه بود. اسبچه هايى كه يافت مى شدند به طور معمول به وسيله كشاورزان محلى براى حمل چوب از كوه و كشيدن گارى هاى سنگين مورد استفاده قرار مى گرفتند و بيشتر پر از شپش، كك و كنه و برخى از آن ها ضعيف، زخمى و مريض بودند.كنكاش سال هاى ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۴ به پيدا شدن ۲۷ كاسپين منجر شد. آن ها به منظور حفاظت، تكثير و مطالعه به يك مجموعه بزرگ سواركارى در تهران كه زمانى خود لوئيز براى سوارى فرزندانش در نوروزآباد تهران تأسيس كرده بود، منتقل شدند و به دليل هوش سرشار، توانايى ورزشى فوق العاده و قد مناسب براى تربيت كودكان سواركار مورد استفاده قرار گرفتند و هم اكنون در كشورهاى اروپايى و بويژه انگلستان اسبچه خزر براى تعليم سواركارى به كودكان، طرفدار بسيار پيدا كرده است. البته در دنيا اسبان كوچك زيادند، اما هيچ كدام داراى تناسب بدنى نيستند. دست و پاى كوچك، سر بزرگ، بدن درشت و گوشتالود در اكثر آن ها صفتى بارز است اين ها را پونى مى نامند، همان نامى كه در ابتدا به خزر داده شده بود. چرا كه قد خزر هم مانند پونى ها كمتر از ۱۳۰ سانتى متر است، اما تناسب بدنى خيره كننده، چالاكى و زيبايى خزر در هيچ يك از پونى ها ديده نمى شود. خزر همه ويژگى هاى يك اسب عرب را داراست. همين امر نيز در گسترش بين المللى نژاد بسيار مؤثر واقع شد. بازشناسى اسبچه خزر به خروج تدريجى آن از كشور نيز منجر شد. افزون بر موارد خروج و گسترش قانونى، بسيار شنيده شده كه موارد متعددى به صورت ثبت نشده از مرزهاى كشور خارج شده است كه به احتمال زياد تنها براى بهره بردارى از ارزش ژنتيكى فوق العاده آن ها در اصلاح نژاد هاى غربى و حتى ايجاد اسب هاى جديد، مورد تاراج قرار گرفته اند.

منبع: روزنامه ایران