[nima]

یوزپلنگ یا یوز جانوری است مهره‌دار از رده پستانداران، راسته گوشتخواران، خانواده گربه‌سانان. نام علمی این جانور (Acinonyx jubatus) است. بدن این گربه سان بی‌همتا طی چندین میلیون سال تکامل طوری طراحی شده است که به این جانور امکان حرکت با سرعتی برابر با ۱۱۰ کیلومتر در ساعت را می‌‌دهد. اندام باریک، پاهای لاغر و بلند، قفسه سینه‌ای کم پهنا ولی عمیق و دارا بودن جمجمه‌ای کوچک، ظریف وگرد، یوز را به سریع‌ترین جانور روی زمین تبدیل کرده است. یوزها به آسانی از دیگر گربه سانان تشخیص داده می‌شوند. این امر به دلیل وجود خال‌های روی بدن او نیست بلکه بدن باریک و کشیده، سر کوچک، چشم‌های بالا قرار گرفته و گوش‌های کوچک و تا حدودی پهن است که آنها را متمایز می‌کند. طعمه معمول آنها غزال‌ها (به ویژه غزال تامسون)، ایمپالا، آنتیلوپ‌ها و دیگر پستانداران سم دار حداکثر تا ۴۰ کیلوگرم وزن هستند. یک نر بالغ تنها هر چند روز یک بار شکار می‌کند اما ماده‌های دارای توله تقریباً هر روز به شکار می‌‌پردازند. در حالی که سایر گربه سانان شکارچیان شب هستند یوزها عمدتاً روز فعال بوده و اغلب در اوایل بامداد و غروب آفتاب به سراغ طعمه‌های خود می‌‌روند. تاکتیک او در شکار مخفی شدن و نزدیک شدن به طعمه است. زمانی که او به حدود ۳۰ متری طعمه خود رسید با حرکتی سریع به طرف او یورش می‌‌برد. تعقیب طعمه به طور متوسط بیست تا شصت ثانیه به طول می‌‌انجامد و این زمان در یک فاصله ۱۶۰ متری صرف می‌شود. (حداکثر ۵۰۰ متر) و پس از آن دیگر طعمه را دنبال نمی‌کند. ضریب موفقیت او در شکار پنجاه درصد اندازه گیری شده است. میزان تغذیه روزانه آنها به طور متوسط در روز دو کیلوگرم است که به نظر غذای زیادی نیست. طول سر و بدن او بین ۱۱۲ تا ۱۳۵ سانتیمتر، طول دمش ۶۶ تا ۸۴ سانتیمتر و وزن او بین ۳۹ تا ۶۵ کیلوگرم اندازه گیری شده است. (نرها ۱۵ درصد درشت جثه تر از ماده‌ها هستند) طول دوره عمر آنها در طبیعت هفت سال گزارش شده اما به نظر می‌‌رسد حداکثر تا ۱۲ سال هم عمر کنند. عمر آنها در اسارت تا ۱۶ سال هم گزارش شده است. ماده‌ها هر دو سال یک بار زایمان دارند و نرها در سه سالگی به سن بلوغ می‌‌رسند. یوزها به دو حالت در طبیعت دیده می‌شوند: گروه خانوادگی و نرهای سرگردان. نرهای سرگردان معمولاً برادر بوده و اغلب یک ائتلاف دو یا سه نفره را تشکیل می‌‌دهند؛ به ندرت اتفاق می‌‌افتد که یک نر تنها زندگی کند. این ائتلاف در کنار هم قرار داشته، با هم به شکار رفته و معمولاً محدوده زندگی آنها با قلمرو چند ماده هم پوشانی دارد. پیش از زایمان، یوز ماده یک ناحیه یا کنام مناسب را که معمولاً علفزار بلندی در یک ناحیه مرطوب است انتخاب کرده و یک تا شش توله ۲۵۰ تا ۳۰۰ گرمی می‌‌زاید. این توله‌ها از ۱۴ تا ۱۶ ماه پس از تولد تحت مراقبت مادر قرار دارند و یوز ماده به جز هنگام شکار لحظه‌ای آنها را تنها نمی‌گذارد. در سه یا چهار ماهگی توله‌ها از شیر گرفته شده و توسط غذای حاصل از طعمه تغذیه می‌شوند. نرها در مراقبت والدینی نوزادان هیچ دخالتی ندارند. بچه‌ها همیشه در حال بازی با یکدیگر بوده و مهارت‌های شکار را با طعمه‌های زنده‌ای که مادر به کنام باز می‌‌گرداند فرا می‌‌گیرند، هر چند این توله‌ها همچنان در شکار طعمه آماتور باقی می‌‌مانند. یوزهای جوان در سنین بعد از نوجوانی و در هنگام جدا شدن از مادر به مدت شش ماه به جهت ایمن بودن از خطرات احتمالی با هم باقی می‌‌مانند. اما پس از این دوره خواهرها گروه را ترک کرده اما برادرها به زندگی در کنار هم ادامه می‌‌دهند.

[nima]

زمانی بخش های بزرگی از غرب آسیا، آسیای میانه و شبه قاره هند جولانگاه یوزپلنگ آسیایی یا همان یوز ایرانی بود.

یوزپلنگ ها در آن دوران همه جا دیده می شدند؛ در طبیعت، در دربار شاهان، در شکارگاه ها و در تابلوهای مینیاتور.

اگر امروزه کسی بخواهد یوز آسیایی را ببیند، باید به مناطق صعب العبور کویری در استان های یزد و سمنان ایران سفر کند تا شاید بتواند ردپای این گربه سان زیبا را روی برف های زمستانی مشاهده کند.

شکار بی رویه یوز ایرانی، کشتار جانوران تشکیل دهنده زنجیره غذایی یوزها و تخریب زیستگاه آنها از جمله عوامل انسانی و طبیعی بوده که در کاهش جمعیت این جانور نقش داشته و آن را معرض انقراض قرار داده است.

خوشبینانه ترین برآورد ها تعداد یوزهای ایرانی را در طبیعت بین ۶۰ تا ۱۰۰ قلاده تخمین می زند. این در حالی است که علاوه بر یوزپلنگ، تنها گربه سان بزرگ باقی مانده در ایران، پلنگ ایرانی است و نسل شیر آسیایی و ببر در این کشور سال هاست منقرض شده است.

در سال های اخیر تلاش هایی برای حفظ نسل یوزپلنگ آسیایی در ایران صورت گرفته است.

تلاش مشترک
سازمان حفاظت از محیط زیست ایران در سال ۲۰۰۱ با امضای قراردادی با برنامه عمران سازمان ملل متحد طرحی را برای حفاظت از یوزپلنگ آسیایی به اجرا گذاشت.

چندین سازمان غیردولتی خارجی مانند موسسه های آمریکایی انجمن حفاظت از حیات وحش و پنترا و همچنین انجمن جانورشناسی لندن با این طرح همکاری علمی و فنی دارند.

همکاری موسسه های آمریکایی با دولت ایران برای اجرای یک طرح علمی و زیست محیطی در حالی انجام می شود که ایالات متحده نهایت تلاش خود را برای انزوای ایران و جلوگیری از انتقال فناوری های جدید به این کشور به کار بسته است.
با توجه به تحریم های ایالت متحده علیه جمهوری اسلامی، این دو موسسه آمریکایی برای کار در ایران و انتقال تجهیزات به این کشور مجوز ویژه دریافت کرده اند.

به گفته مدیر یکی از این موسسه های آمریکایی، دولت های ایران و ایالات متحده متوجه شده اند که خطر انقراض یوزهای آسیایی جدی تر از اختلافات آنهاست.

لوک هانتر، مدیر اجرایی موسسه پانترا می گوید: " فکر می کنم طرح نجات یوزهای ایرانی نمونه بسیاری خوبی از درک دو دولت در این مورد باشد که نگذارند اختلاف های سیاسی مانع از اجرای طرح های علمی شود. آنها به این نتیجه رسیده اند که نیاز به اجرای این طرح، بزرگتر از اختلافات آنهاست."

ایران و ایالات متحده از سال ۱۹۷۹ فاقد روابط سیاسی بوده اند و در سال های اخیر تنش دو کشور بر سر برنامه اتمی جمهوری اسلامی و اتهام های ایالات متحده به این کشور درباره دخالت در ناآرامی های عراق به شدت افزایش یافته است.

به رغم افزایش تنش بین دو کشور، تلاش هایی برای افزایش تبادل های علمی و فرهنگی بین ایران و آمریکا در جریان است و مبادله تیم های ورزشی از جمله این تلاش ها بوده است.

دکتر هانتر که خود شهروند استرالیا است می گوید در صورتی که اختلافات سیاسی مانع از همکاری ایران و آمریکا برای نجات یوز آسیایی شود، این جانور را برای همیشه از دست خواهیم داد.

آموزش ساکنان بومی

لوک هانتر همکاری خود با طرح حفاظت یوزپلنگ آسیایی را از سال ۲۰۰۴ آغاز کرده است.

دکتر هانتر درباره تلاش های صورت گرفته می گوید: " بعضی از تهدیدهایی که یوز ایرانی با آن مواجه است، همان هایی است که ما سعی در برطرف کردنشان داریم. این تهدید ها عبارتند از خطر شکار شدن، شکار بی رویه جانوران تشکیل دهنده خوراک یوزپلنگ ها و نابودی زیستگاه ها."

به گفته آقای هانتر فعالیت های سازمان حفاظت از محیط زیست ایران برای آموزش ساکنان روستاهای نزدیک به زیستگاه های یوز ایرانی در کمک به بقای این جانور نقش مهمی داشته است.

وی گفته است که " دولت ایران آموزش مردم محلی را به خوبی انجام داده است. شما در قهوه خانه ها و خیابان های شهرها و روستاهای دور افتاده اطراف منطقه حفاظت شده کوه بافق پوسترها و اطلاعیه های آموزشی بی شماری را می بینیند."
یکی از زیستگاه های یوز ایرانی، منطقه حفاظت شده کوه بافق در استان یزد است. دکتر هانتر تجهیز محیط بانان و آموزش آنها را هم از نیازهای ضروری برای حفظ نسل یوز ایرانی می داند.

تجهیز محققان به آخرین فناوری تحقیقاتی هم از جمله فعالیت های موسسه های آمریکایی در طرح حفاظت از یوزپلنگ آسیایی بوده است.

به گفته دکتر هانتر، به رغم ممنوعیت انتقال فناوری های ردیابی به ایران، این موسسه ها توانسته اند با کسب مجوز ویژه دولت ایالات متحده، نخستین بار وسایل پیشرفته ردیابی رادیویی را در این کشور به کار گیرند.

استفاده از این فناوری از سال ۲۰۰۷ آغاز شده است.

لوک هانتر می گوید: "این نخستین بار است که این علم و تجهیزات پیشرفته ردیابی رادیویی در ایران مورد استفاده قرار می گیرد. ما یوزپلنگ ها را به دام می اندازیم، بی هوش می کنیم و قلاده های رادیویی را به دور گردن آنها نصب می کنیم. به این وسیله اطلاعات بسیار مهمی را از نحوه زندگی یوز ایرانی و زیستگاه آن به دست می آوریم که به ما در نجات این گربه سان کمک می کند."

به گفته دکتر هانتر، تاکنون بر روی دو یوز ایرانی و دو پلنگ ایرانی قلاده گذاری شده است.

او علت تعداد کم جانوران مورد ردیابی را دشواری در به دام انداختن آنها به خاطر جمعیت کم و پراکندگی در منطقه ای وسیع عنوان می کند.

آقای هانتر در عین حال از نتیجه تلاش های به عمل آمده ابراز رضایت می کند و می گوید امیدوار است، اطلاعات به دست آمده از ردیابی رادیویی بتواند به جلوگیری از انقراض یوز ایرانی کمک کند.

او می گوید ایرانی ها باید به داشتن این گنجینه ملی افتخار کنند.

دکتر هانتر می افزاید "من فکر می کنم ایرانی ها باید واقعا افتخار کنند. ایرانی ها می توانند به سایر ملل فخر بفروشند که تنها ملتی هستند که توانسته اند مانع از انقراض یوزهای آسیایی شوند."

[nima]

شهريورماه سال ۱۳۷۲، ماده يوزى به همراه سه توله تشنه خود براى نوشيدن آب وارد باغ هاى اطراف شهر بافق شد. تعدادى افراد غيرمحلى با چوب به مادر و توله‌هايش حمله كردند، مادر موفق شد از اين مهلكه جان سالم به در ببرد، اما توله‌ها اسير دست انسان‌هاى ناآگاه شدند.

دو توله زير ضربات چوب جان خود را از دست دادند و توله ديگر زخمى و ضرب خورده با كمك مردم بافق و ماموران حفاظت از محيط زيست آن شهرستان نجات يافت، اين توله كه بعدها ماريتا نام گرفت به پارك پرديسان تهران منتقل شد و بعد از ۹ سال اسارت، در سال ۸۲ به دليل عفونت ريوى جان باخت. ‌به گفته شاهدان عينى، ماده يوز تا مدت‌ها به نزديكى محل واقعه مى‌آمد و توله‌هايش را صدا مى‌زد.

امسال علاقمندان به يوز آسيايى روز نهم شهريور (سالروز نجات ماريتا) را روز حفاظت از يوزپلنگ ناميدند و در مراسمى يک روزه يوز آسيايى را به عنوان سمبل و ميراث طبيعى ايرانيان معرفى كردند.

نسل يوزپلنگ آسيايى در تنها زيستگاهش ايران، در حال انقراض است. خبر جديدى نيست، اما اين خبر در ايران به جز تعدادى علاقه‌مند به محيط ‌زيست، واكنشى را برنيانگيخته است.
وضعيت يوز آسيايى چندان اميدواركننده نيست، البته اقداماتى برای حفظ این گونه در حال انجام است. در گذشته، زيستگاه يوز پراكندگى وسيعى از شبه جزيره عربستان تا هندوستان و تركمنستان داشته است. اما در قرن اخير بر اساس اطلاعات موجود نسل يوز آسيايى جز در ايران در ساير كشورها منقرض شده است: عراق ۱۹۲۹، كويت ۱۹۴۲، هند ۱۹۴۷، قزاقستان ۱۹۷۰، پاكستان ۱۹۷۲، تركمنستان ۱۹۷۳، عربستان ۱۹۷۳، عمان ۱۹۷۷
زيستگاه هاى يوز در ايران

گستره اى از بمپور در بلوچستان تا طبس، پارک ملى گلستان در خراسان، منطقه حفاظت شده خوش ييلاق، پارک ملى توران و پارک ملى كوير (سمنان)، نفت شاه در باختران، منطقه حفاظت شده موته در اصفهان، تمام مناطق يزد، منطقه بهرام گور فارس، حاجى آباد در بندرعباس و پارك ملى خبر، روچون و راور در كرمان در سالهاى قبل زيستگاه يوز آسيايى به شمار مى آمد.

اما در سالهاى اخير يوز فقط در مناطق نايبندانِ طبس، بافق، دره انجير و كالمند در استان يزد، ذخيره گاه زيستكره توران و پارك ملى كوير در سمنان، مياندشت در خراسان شمالى و بجستان در خراسان رضوى مشاهده شده است.

مشخصات يوز آسيايى

يوزپلنگ از خانواده گربه سانان به شمار مى آيد كه به دليل داشتن دست و پايى بلند، بدنى كشيده و باريك و سينه اى فراخ تا حدود زيادى به سگ هاى تازى شبيه است. رنگ بدن يوز نخودى است و خال‌هاى ريز و درشتى آن را پوشانده است.

بسيارى از مردم يوز را با پلنگ اشتباه مى گيرند، اما تفاوت بارز اين دو گونه در شكل خال‌هايشان است. در يوز خال‌ها توپر و گرد است، در حالى كه خال‌هاى پلنگ درشت و توخالى و گل مانند است. وجود نوار سياه رنگى كه از گوشه چشم يوز تا دهان امتداد يافته و به "خط اشك" معروف است نيز از مشخصات بارز يوز به شمار ميايد.
يوز سر كوچكى دارد و چشمانش براى بهتر ديدن از پشت بوته‌ها، نسبتا بالا قرار گرفته‌اند. همچنين يوز مى تواند با سرعت ۱۱۰ كيلومتر در ساعت ۵۰۰ متر بدود. يوزپلنگ آسيايى در طبيعت حدود ۱۲ سال زندگى مى كند. يوز ماده مى تواند يك تا هشت مرتبه بين سه تا چهار نوزاد به دنيا بياورد. نوزاد يوز تا ۲۰ ماهگى بايد در كنار مادر باشد تا نحوه شكار و گرفتن طعمه را آموزش ببيند.

خطراتى كه يوز را تهديد مى كند

دشمن طبيعى يوز، سگ‌ گله و پلنگ است. برخلاف تصور اكثر مردم، يوزها حيوانات آرامى هستند و هرگز به دام‌هاى اهلى حمله نمى‌كنند. سام خسروى‌فرد، مشاور پروژه حفاظت از يوز آسيايى در ايران مى گويد: ورود دام به زيستگاه يوز از تهديدات اصلى زندگى يوزپلنگ است، علاوه بر اين‌كه سگ گله ممكن است به يوز حمله كند، چوپانان هم به محض رويارويى با اين حيوان با تصور احتمال حمله يوز به دام‌ها، حيوان را با تير يا سنگ مى زنند.

از سوى ديگر، با توجه به اينكه وجود آب در زيستگاه اصلى يوز كه دشت‌هاى باز و تپه ماهورهاى واقع در مناطق استپى و بيابانى است، يك موهبت محسوب مى‌شود، دام و بخصوص شتر وقتى سر آبشخور يا چشمه مى‌آيند، آن را اشغال مى كنند و ديگر نه يوز و نه طعمه هايش به آنجا نمى روند. در نتيجه طعمه هاى يوز مهاجرت مى كنند يا مى ميرند و به دنبال آن زندگى يوز هم تحت تاثير قرار مى گيرد.

گفتنى است كه غذاى اصلى اين حيوان را آهو، جبير، قوچ و ميش، كل و بز و خرگوش تشكيل مى دهد كه امروزه به دليل شكار بى‌رويه شكارچيان غيرمجاز مجهز به خودروها و موتورسيكلت‌هاى قدرتمند صحرايى، جمعيت آنها نيز به شدت در حال كاهش است.
تلاش برای حفظ يوزپلنگ آسيايى

پروژه حفاظت از يوزپلنگ آسيايى، با همكارى برنامه توسعه سازمان ملل و سازمان حفاظت ازمحيط زيست در سال ۲۰۰۱ شروع به كار كرد. اعتبار اين پروژه ۷۲۵ هزار دلار بود و سازمان حفاظت از محيط زيست هم تعهد كرد كه معادل همين مقدار پرداخت كند.

هوشنگ ضيايى مدير پروژه، مى گويد: براى كار مطالعاتى و حفاظتى، ۵ منطقه انتخاب شد كه گمان مى‌رود ۸۰ درصد يوزهاى ايران در آن مناطق پراكنده‌اند. پارك ملى توران، پارك ملى كوير در استان سمنان، منطقه حفاظت شده بافق و پناهگاه‌هاى حيات‌وحش دره انجير و نايبندان در استان يزد. ۳۲ نفر محيط بان علاقه‌مند هم استخدام كرديم به آنها آموزش داديم تا ضمن حفاظت از منطقه و آماربردارى، از طريق آنها به مردم محلى آموزش هاى لازم داده شود.

آمار موجود از يوز آسيايى

با اينكه آمار يوز آسيايى را در ايران گاهى بين ۵۰ تا ۶۰ قلاده و در كل، كمتر از ۱۰۰ قلاده عنوان كرده‌اند، سام خسروى فرد، مشاور پرو‍ژه بين‌المللى حفاظت از يوز آسيايى ترجيح مى‌دهد كه اين اعداد را "حدس كارشناسى" بنامد تا "آمار"؛ چرا كه معتقد است يوزپلنگ حيوانى به شدت مخفى كار و فرارى از انسان است، به راحتى خود را در طبيعت استتار مى كند و گستره زيستگاهش بسيار وسيع است. همه اين عوامل دست به دست هم مى دهند تا آمارگيرى از اين گونه كارى بسيار مشكل شود.

هوشنگ ضيايى، بهترين روش آمارگيرى از يوز در ايران را استفاده از دوربين تله‌اى عنوان مى‌كند. دوربين‌هاى تله‌اى نوعى از دوربين‌هاى اتوماتيك هستند كه با عبور حيوان از جلوى چشمى دوربين، فاصله اى ۱۵ مترى را عكس مى گيرند. در واقع اين دوربين‌ها حضور حيوان را هم بواسطه تغيير شدت نور دريافتى در لحظه عبور درمى‌يابند و هم از روى درجه حرارت بدن حيوان.
وى مى‌گويد: ابتدا گذرگاه‌هاى يوز را از روى ردپاى حيوان مشخص كرده، سپس دوربين‌هاى تله‌اى را در آنجا كار مى‌گذاريم. خال‌هاى روى بدن يوز، مانند اثر انگشت انسان، منحصربفرد است. بنابراين از روى عكس‌ها، تعداد يوزها را در آن فاصله، مشخص كرده و با انجام كارهاى آمارى جمعيت يوز آن ناحيه را تخمين مى‌زنند.

نصب گردنبند ردياب برروى يوز
ژانويه سال ۲۰۰۷، پروژه راديوتله مترى و نصب گردنبندهاى ردياب روى يوزآسيايى براى نخستين بار به صورت عملى آغاز شد. طرف ايرانى اين پروژه سازمان حفاظت محيط زيست، دفتر برنامه توسعه سازمان ملل (يو ان دى پى) در ايران و پروژه حفاظت از يوز آسيايى و طرف خارجى آن هم انجمن حفاظت از حيات وحش امريكا (دبليو سى اس) است .گردنبند ردياب (جى.پى.اس كولار) شامل يك فرستنده و گيرنده راديويى و قطعه اى براى تنظيم زمان باز شدن قلاده است.

هومن جوكار، مدير اين پروژه در تهران، هدف از نصب اين ردياب را بدست آوردن اطلاعاتى در مورد زيستگاه، توقف گاه، مسيرهاى رفت و آمد و مهاجرت يوز عنوان كرده و مى گويد اين گردنبندها، آنتن زمينى ديگرى دارد كه اگر از يك فاصله اى به گونه نزديك تر شويم، بدون دسترسى مستقيم به گردنبند، اطلاعات توسط امواج (يو.اچ.اف) به دستگاهى زمينى منتقل مى شود و از كل اين اطلاعات، مى توان به رفتارشناسى اين حيوان پى برد.

وزن اين گردنبدها ۲۸۰ گرم است. محدوديت زمانى اين گردنبند باطرى آن است كه جى پى اس آن تا دوسال مى ‌تواند فعال بماند. گردنبندها طورى تنظيم شده اند كه بعد از گذشت ۱۸ ماه، خودبه‌خود باز مى شوند و از روى سيگنال‌هايى كه مى فرستد، متوجه مى شويم كه كجاست.

هومن جوكار نحوه نصب اين گردنبندهاى ردياب را اين‌گونه توضيح مى‌دهد: در ابتداى كاربراى گرفتن يوز در محل گذرشان، ۱۳ تله را با فاصله مى‌گذاريم كه مجهز به فرستنده سيگنال هستند. به محض اين‌كه حيوان در اين تله ها مى افتد، تيم به محل مورد نظر رفته و دامپزشك تيم اقدام به بيهوش كردن يوز مى‌كند. نمونه بردارى از خون و بافت حيوان، نصب گردنبند و جاگذارى ميكروچيپى در پشت گردن يوز از اقدامات بعدى گروه است. بعد از آن از دارويى براى به هوش آوردن حيوان استفاده مى كنيم تا حيوان، بيهوش در طبيعت نماند و خطراتى تهديدش نكند.

وى اضافه مى كند: با استفاده از تجربياتى كه در افريقا براى نصب گردنبد روى يوز پلنگ آفريقايى داشتيم، در ژانويه در منطقه حفاظت شده بافق (يزد) مستقر شديم و در نهايت در فوريه به شكل آزمايشى در مرحله اول موفق به نصب اين ردياب روى ۲ يوز و يك پلنگ شديم. اين كار حاصل حدودا دو ماه تلاش شبانه روزى تيم در بيابان بود. اما از آنجا كه براى مطالعات و آمارگيرى حداقل نياز به ۶ نمونه در يك منطقه داريم، دوباره از آبان ماه همان تيم جمع مى شويم و اميدواريم كه اين بار با در اختيار داشتن تجربه بيشتر، روى ۴ نمونه ديگر نيز اين ردياب را وصل كنيم.

[محسن]

سلام و عرض ادب.
مطلب جالبي در مورد يوزپلنگ و حيات وحش اراپه كرده بودبد ممنون از اراپه مطلب جذابتون.