[nima]

يكى از شاخه هاى علوم زيستى، دامپزشكى است. رشته اى كه دانشمندان و دانشجويان زيادى را در سراسر دنيا مشغول مطالعات گسترده و عميق ساخته است. اين علم حوزه هاى گوناگون و وسيع كارى را تحت پوشش خود دارد. از نجات جان بيمارانى زبان بسته كه چه در خانه ها مونس و همدم انسان امروز هستند و چه آنهايى كه پرورش داده مى شوند تا ما از توليدات آنها بهره مند شويم، گرفته تا تامين سلامت انسان ها در جامعه با جلوگيرى از انتقال بيمارى هاى مشترك بين انسان و حيوان و نيز كنترل كيفيت توليد شير و گوشت و... و اطمينان از اينكه محصولات توليدى سالمند و خطرى را متوجه مصرف كننده نمى كنند. با نگاهى به شعار دامپزشكى (دام سالم، غذاى سالم، انسان سالم) مى توان به نهايت اهميت اين علم پى برد.
پس دامپزشكى نه تنها از لحاظ اقتصادى قابل توجه است بلكه از نظرگاه سلامت انسان و بهداشت جامعه نيز مى توان به آن نگريست. از قضا اين ديدگاه اخير نيازمند توجه خاص از سوى متوليان اين رشته است. اين نوشتار در پى آن است كه با طرح موضوع بيمارى هاى مشترك، دريچه اى باشد به يكى از زواياى اهميت دامپزشكى در جامعه.بيمارى هاى قابل انتقال بين انسان و حيوان (Zoonosis) فصل مشترك دو حرفه پزشكى و دامپزشكى است كه از نظر حفظ سلامت و بهداشت جوامع انسانى و دامى داراى اهميت بسزايى است. نام اين دسته از بيمارى ها نمايانگر مسئوليت مشترك و خطيرى است كه بر عهده پزشكان و دامپزشكان متعهد در زمينه پيشگيرى، تشخيص و درمان اين قبيل بيمارى ها است. تاكنون بيش از ۴۰۰ نوع بيمارى مشترك شناسايى شده است. اهميت اين بيمارى ها تا اندازه اى است كه به عنوان مشكل مهمى براى انسان تلقى مى شوند. چون اين بيمارى ها علاوه بر وارد آوردن خسارات سنگين اقتصادى به جهت از بين رفتن دام هاى بيمار، سلامتى اش را نيز تهديد مى كنند. اهميت بيمارى هاى مشترك در طب انسانى زمانى مشخص مى شود كه بدانيم بيش از يك سوم از ۵۰۰ بيمارى عفونى انسان از دسته بيمارى هاى مشترك است. بنابراين مطالعات و بررسى ها جهت شناسايى، كنترل و پيشگيرى از اينگونه بيمارى ها در دام ها در كاستن موارد زيادى از بيمارى هاى عفونى انسان و اعتلاى سطح بهداشت جوامع بشرى بسيار موثر بوده و اين خود اهميت دامپزشكى را بيش از پيش نشان مى دهد.
سير انتقال بيمارى هاى مشترك برخلاف آنچه بيشتر مردم مى پندارند، تنها از حيوان به انسان نيست. بلكه ساير بيمارى هايى را كه از انسان به مهره داران پستاندار پست تر منتقل مى شود را نيز شامل مى شود. مثلاً سل، مخملك و سرخك از جمله بيمارى هايى هستند كه در صورت ابتلاى انسان به آنها مى توانند حيوانات محيط زندگى فرد را نيز بيمار سازند.
ويرشو دانشمندى است كه براى اولين بار بيمارى هاى مشترك انسان و دام را توضيح داد و اصطلاح Zoonosis (زئونوز) را براى آنها برگزيد. طبق تعريفى كه اين دانشمند از زئونوزها در كتاب مشهور خود به نام Handbook of Communicable Dieeases آورده بود، بيمارى هاى مشترك را تنها به موارد قابل انتقال از حيوان به انسان مى دانست ولى بعد از مدتى با مشاهده مواردى از ابتلاى يك سگ خانگى به سل كه آن را از صاحب مسلول خود گرفته بود، تعريف ويرچو مورد سئوال قرار گرفت. لذا در تعريف جديدترى كه توسط كميته اى متشكل از كارشناسان دو سازمان بزرگ جهانى WHO و FAO در سال ۱۹۹۶ ارائه شد، توضيح ويرشو اصلاح شد. از آن تاريخ وسعت بيمارى هاى مشترك به اندازه اى شد كه تمام موارد قابل انتقال از حيوان به انسان و بالعكس را دربرگرفت.
عوامل بيمارى هاى مشترك كه توانايى انتشار و بيمارى زايى وسيع در بسيارى از گونه هاى جانورى و انسان را دارند، معمولاً ويروس ها و باكترى ها هستند كه حيات محدود به يك گونه خاص ندارند و همين گستردگى در انتخاب طيف وسيع ميزبانى مبارزه با آنها را دشوار كرده است. اين عوامل از راه هاى مختلفى بين ميزبانان خود رد و بدل مى شوند. عده اى نظير ويروس هارى و باكترى سل از طريق تماس مستقيم، عواملى مثل باكترى تب مالت و عده بسيارى از انگل هاى مشترك كه به ترتيب در شير و گوشت هستند، از راه خوراكى منتقل مى شوند. راه سومى نيز براى انتقال عوامل مشترك وجود دارد كه به واقع مهمترين راه از جهت دشوارى در پيشگيرى محسوب مى شود. اين راه انتقال چيزى نيست جز انتقال متازئونوزى.
متازئونوزها آن دسته از بيمارى هاى مشترك هستند كه اجرام تك ياخته اى و يا ويروسى بيمارى زا براى انسان در حيواناتى هر چند به ظاهر سالم به عنوان مخزن حضور دارند. جانوران مخزن به دليل نداشتن علائم بيمارى اغلب از ديد كارشناسانه مسئولان بهداشتى مخفى مى مانند. به علاوه ممكن است حيوانات مخزن، حيواناتى غيراهلى باشند كه در نزديكى هاى محل سكونت انسان زندگى مى كنند و كمتر قابل كنترل بهداشتى از حيث داشتن عوامل بيمارى زاى مشترك باشند. در هر حال حشرات خونخوار نظير پشه ها و برخى مگس ها و ديگر بندپايان مثل كنه ها با تغذيه از خون حيوانات مخزن به جرم بيمارى زا آلوده مى شوند. اكثر انگل هاى تك ياخته اى و نيز عده اى از ويروس ها كه از آنها به نام آربوويروس ياد مى كنيم، ضمن تكثير و تكامل در بدن بندپاى خونخوار خصوصيات بيمارى زايى بيشترى پيدا مى كنند. از اين پس اگر انسان مورد گزش اين قبيل بندپايان قرار گيرد، بيمار شدنش قطعى خواهد بود.موارد بسيارى از بيمارى هاى مشترك وجود دارند كه سلامت انسان را تهديد مى كنند. از اين ميان بعضى شايع ترند و در ايران از اهميت بيشترى برخوردارند كه در ادامه به چند نمونه از آنها اشاره مى شود.
سالك يا ليشمانيوز يكى از ده ها بيمارى متازئونوزى است. عامل اين بيمارى تك ياخته اى از جنس ليشمانيا (Leishmania) است كه گونه هاى مختلف آن سبب ايجاد فرم هاى مختلفى از اين بيمارى مى شود. مخازن حيوانى شناخته شده براى شكل جلدى اين بيمارى در مناطق شهرى، سگ هاى ولگرد و در مناطق روستايى، جونده اى به نام Rhombinus pinus است. جوندگان مبتلا معمولاً بدون علامت هستند اما در سگ ها ممكن است زخم هاى پوستى مشاهده شود. حشره ناقل اين جرم بيمارى زا به انسان، پشه هاى خاكى (Phlobotomus) هستند. اين بيمارى در انسان به سه فرم جلدى، احشايى و جلدى _ مخاطى ديده مى شود.فرم هاى جلدى به صورت زخم هاى تاولى در محل گزش پشه است. از زمانى كه پشه آلوده فرد را مى گزد تا زمان پيدايش اولين علامت يعنى ظهور تاول ها، بين دو تا شش هفته طول مى كشد. اين تاول هاى متورم كه بعد از مدتى به صورت زخم هاى چركين درمى آيند، به تدريج التيام يافته ولى جاى آنها براى هميشه فرو رفته باقى مى ماند.فرم احشايى بيمارى كه به ويژه در شمال غرب ايران داراى اهميت است، كالاآزار ناميده مى شود. مخزن اين فرم از بيمارى گوشتخواران وحشى مانند گرگ، روباه و شغال است. بيمارى در كودكان ۴ ماهه تا ۱۲ ساله بيشتر اتفاق مى افتد و تقريباً تمام اعضاى شكمى از قبيل كبد، كليه ها، طحال و دستگاه گوارش را درگير مى كند و در صورت عدم مراقبت پزشكى لازم حتى مى تواند منجر به مرگ بيمار شود. در كنترل بيمارى سالك علاوه بر جمع آورى سگ هاى ولگرد در مناطق شهرى و مبارزه با جوندگان، رعايت مسائل بهداشتى به هنگام ساخت و سازهاى شهرى و جلوگيرى از انباشته شدن مصالح ساختمانى و زباله هاى منازل در خيابان ها اهميت زيادى دارد. چرا كه تكثير پشه هاى خاكى عمدتاً در محل هاى آلوده و مناطق خاكروبه اى صورت مى گيرد.
عده اى از عوامل بيمارى زاى مشترك نيز از طريق شير و گوشت مصرفى، تهديدكننده سلامت ما هستند. باكترى بروسلا عامل بيمارى تب مالت، از اين دسته است. دام آلوده به ميكروب بروسلا تنها در اولين برخورد با ميكروب دچار سقط جنين مى شود ولى در ساير مراحل زندگى بدون علامت بالينى و در عين حال آلوده باقى مى ماند و ميكروب را متناوباً اما اغلب براى مدت هاى طولانى همراه شير دفع مى كند. براساس يك استاندارد جهانى ميزان وقوع تب مالت در انسان را بسته به وقوع بروسلوز در جمعيت دامى مى دانند و اين مسئله اهميت زئونوتيك بودن بيمارى در انسان را آشكار مى سازد. تقريباً در همه جاى ايران مواردى از بيمارى در انسان و دام مشاهده شده است. همانطور كه ذكر شد بيمارى معمولاً در حيوانات بدون علائم بالينى است و اين در حالى است كه در انسان، تب، عرق شديد، ضعف و كاهش وزن و به طور كلى ناخوشى عمومى مشهود است. مواردى از بيمارى از راه تماس مستقيم با دام آلوده و يا حتى تنفس در هواى حاوى جرم بروسلانيز ايجاد شده است.كرم هاى انگلى دوميزبانه نيز يكى از عوامل ايجاد بيمارى هاى مشترك محسوب مى شوند. چرا كه نيازمند دو ميزبان هستند: دام و انسان. براى مثال تنيا ساجيناتا (Teania Saginata) يا همان كرم كدو، شايع ترين كرم روده انسان، از راه مصرف گوشت گاو آلوده به نوزاد كرم منتقل مى شود و به همين دليل آن را Beef tapeworm مى نامند. تنياها از دسته كرم هاى نوارى و بندبند هستند كه محل استقرار و زندگى آنها به طور معمول روده باريك است. بندهاى حاوى تخم آنها از راه مدفوع دفع شده و محيط را آلوده مى سازد. ورود تخم هاى تنيا به جيره دام ها از هر طريق، سبب آلودگى آنها به اين انگل مى شود و نوزاد كرم به صورت كيست كوچك شفافى در عضلات گاو شكل مى گيرد. اين نوزاد در اين حالت مى تواند تا يك سال زنده و فعال بماند. تغذيه انسان از گوشت هاى حاوى كيست سبب تشكيل كرم بالغ در روده باريك مى شود.
يكى ديگر از بيمارى هاى مشترك انسان و دام، بيمارى هارى است. اين بيمارى كه از راه تماس مستقيم و يا مورد گزش قرار گرفتن توسط حيوان هار به انسان منتقل مى شود، از جمله بيمارى هايى است كه انتشار جهانى دارد. ويروس هارى به طور طبيعى در اكثر پستانداران وحشى وجود دارد و در اكثر مواقع حيوانات اهلى به دليل گزيده شدن توسط جانوران وحشى هار به اين ويروس آلوده مى شوند و همين دام هاى اهلى مبتلا مى توانند انسان را نيز بيمار كنند. بيمارى در گوشتخواران اهلى مثل سگ و گربه اغلب به فرم خشن و در علفخواران غالباً به شكل آرام بروز مى كند. بدين معنى كه در دسته اخير كمتر رفتارهاى تهاجمى در حيوان بيمار ديده مى شود. ويروس هارى كه بافت عصبى ميزبان خود را تحت تاثير قرار مى دهد، سبب ايجاد حالاتى از عصبانيت، هيجان زدگى و يا فلجى مى شود. اين بيمارى در انسان به علت فلجى حلق و اختلال سيستم عصبى _ عضلانى همانند بيمارى در ساير حيوانات، حاد و كشنده است. خوشبختانه امروزه با وجود انواع مختلفى از واكسن هاى زنده و كشته بر عليه اين بيمارى، خطر آن براى انسان بسيار كمتر شده است. ليكن آموزش عمومى نقش مهمى در برنامه كنترل اين بيمارى دارد. حيوانات اهلى خانگى بايد همه ساله واكسينه شوند، سگ هاى ولگرد جمع آورى شوند، افرادى كه بيش از ديگران در معرض خطر هارى هستند، نظير مشاغلى كه با حيوانات سروكار دارند در برابر بيمارى واكسينه شوند. روش جديد كنترل بيمارى، استفاده از واكسن هاى زنده خوراكى در طعمه هايى است كه در جنگل رها مى شود و با اين كار مى توان به طور غيرمستقيم گوشتخواران وحشى را كه در بقاى ويروس در طبيعت نقش دارند، ايمن كرد. اين روش اخيراً در چند كشور اروپايى و آمريكا انجام شده و نتايج مثبتى را در پى داشته است.در زمينه كنترل بيمارى هاى ميكروبى و انگلى كه از راه مصرف محصولات دامى آلوده اتفاق مى افتد نيز پيشرفت هاى خوبى صورت گرفته است. براى پيشگيرى از تب مالت در جوامع انسانى، كنترل بروسلوز در جمعيت دامى اجتناب ناپذير است. دام هاى شيروار بايد همه ساله از نظر بروسلوز تست شوند و موارد مثبت از گله حذف شود. براى سالم سازى گوشت و كنترل سلامت آن از نظر عوامل بيمارى زاى مشترك انسان و دام راه هاى مختلفى از قبيل شست وشو دادن كامل لاشه، اشعه دادن و رعايت زنجيره سد وجود دارد كه راه آخر براى از بين بردن انگل هاى كيستيك داخل گوشت بسيار موثر است و به طور روتين هم انجام مى شود.
در نهايت بايد گفت سلامت انسان، همواره يكى از دغدغه هاى بشرى بوده و هست. انسان سالم نقش اساسى و پايه اى در سلامت جامعه بشرى دارد امرى كه پايه گذار تمام پيشرفت ها و تمدن هاى بشرى بوده است.