[nima]

بتدريج با کاهش منابع آبزي درياها و معرفي گونه هاي قابل پرورش در شرايط مصنوعي ، آبزي پروري به عنوان يک صنعت پررونق در جهان شکل گرفت.
با بالا رفتن سطح زيرکشت آبزيان و همچنين افزايش تراکم پرورش در واحد سطح و رواج روشهاي پرورش ، توجه به نکات بهداشتي از قبيل قرنطينه ، واکسيناسيون ، دارو درماني و کنترل بيماري ها مورد توجه قرار گرفت.
يکي از مهمترين موارد بهداشتي در آبزي پروري که بايد مورد توجه بيشتري واقع شود، واکسيناسيون و افزايش قدرت ايمني ماهيان در برابر عوامل بيماريزاست.
در کشور ما هر چند آبزي پروري سابقه تقريبا 50ساله دارد، ولي سرمايه گذاري و توسعه اين صنعت به 10تا 15سال اخير برمي گردد.
به طوري که در مورد قزل آلا، توليد سال 84نسبت به سال 74رشدي حدود 600درصد را نشان مي دهد. درباره ميگوي پرورشي نيز سطح زيرکشت ، در اين فاصله 500درصد رشد داشته است.
به اين ترتيب سرانه مصرف آبزيان از 5/0 کيلوگرم در ابتداي انقلاب به 5کيلوگرم در سال 83رسيده است. هر چند اين پيشرفت تصاعدي با توجه به استعدادهاي موجود قابل تقدير است ، ولي در اين توسعه توجه کافي به آماده سازي زمينه هاي موردنياز مانند بازاريابي ، بهداشت و کنترل بيماري ها، توليد خوراک و صادرات نشده است.
دکتر مجتبي عليشاهي ، مسوول مرکز تحقيقات آبزيان جهاددانشگاهي تهران يکي از معضلاتي که بتازگي گريبانگير صنعت آبزي پروري کشور شده را شيوع بيماري هاي واگيردار در مزارع پرورشي مي داند.
عليشاهي مي افزايد: بيماري ويروسي لکه سفيد در ميگوي پرورشي کشور، نوعي بيماري باکتريايي در ماهي قزل آلاي پرورشي و تلفات ناشناخته ماهي کپور نمونه هايي از مهمترين تهديدهاي بهداشتي اين صنعت در چند سال اخير بوده است و با توجه به جوان بودن صنعت آبزي پروري کشور، هر آن امکان وقوع و شيوع بيماري خاص وجود دارد.
تجربه کشورهاي داراي سابقه آبزي پروري نشان مي دهد سرمايه گذاران در زمينه بهداشت آبزيان لازمه توسعه پايدار اين صنعت است و بي توجهي به آن ، اين صنعت را با چالش جدي مواجه خواهد کرد.
متاسفانه در کشور هيچ گونه واکسن يا محرک ايمني قابل استفاده در آبزي پروري توليد نمي شود؛ هر چند بتازگي فعاليت هاي محدودي در زمينه وارد کردن واکسن هاي باکتريايي صورت گرفته است ، ولي با توجه به تفاوت هاي موجود بايد براي توليد واکسن عليه عوامل بيماريزاي بومي کشور اقدام شود.
به گفته عليشاهي ، يکي از فعاليت هاي در حال اجرا که با همکاري دکتر مهدي سلطاني ، استاد دانشگاه تهران صورت گرفته ، امکان تهيه واکسن توليدي عليه نوعي باکتري است که از مزارع پرورش قزل آلاي کشور جدا شده است.
عليشاهي مي گويد: مراحل اجرايي اين طرح به پايان رسيده و توانسته ايم صددرصد به حفاظت بخشي ماهيان در برابر بيماري دست يابيم.
در اين روش واکسن تهيه شده به روشهاي محلول به ماهي قزل آلا تجويز شده و نتايج واکسيناسيون با مجاور کردن ماهي واکسينه و باکتري عامل بيماري سنجيده شده است.

مزاياي واکسيناسيون
عمده ترين مزيت استفاده از واکسيناسيون و محرکهاي ايمني از نظر بهداشت عمومي ، به حداقل رساندن استفاده از آنتي بيوتيک ها در آبزيان پرورشي است.
در واقع با توسعه فرهنگ استفاده از محرکهاي ايمني و واکسن ها در اين صنعت احتمال وقوع بيماري به حداقل رسيده و پرورش دهنده مجبور به استفاده از آنتي بيوتيک به منظور درمان يا حتي پيشگيري از بيماري هاي واگير و غيرواگير ماهيان نخواهد بود.
از نظر اقتصادي هم ، هزينه پيشگيري و ايمن کردن ماهي پايين تر از درمان است و خطر پرورش براي پرورش دهنده نيز بسيار کاهش مي يابد. کنار اين مساله ، ميزان رشد، ضريب تبديل غذايي و توجيه اقتصادي هم در صورت استفاده از واکسيناسيون و محرکهاي ايمني بهبود مي يابد.
يکي از مشکلات پيش روي توسعه واکسيناسيون ، ماهيت خاص سيستم پرورش آبزيان است که استفاده از واکسن را در اين موجودات با مشکل مواجه مي کند.
به گفته عليشاهي ، برخلاف موجودات خونگرم و پستانداران همچون طيور و دامهاي پرورشي که براحتي در دسترس هستند و مي توان از واکسن هاي تزريقي درباره آنها استفاده کرد، آبزيان در شرايط آبي بوده و تجويز واکسن بايد با رعايت اين شرايط صورت گيرد.
به همين دليل روشهاي متفاوتي براي اين منظور به کار برده مي شوند. اولين روش ، شيوه تزريقي است که در آن بعد از بيهوش شدن ماهي با استفاده از مواد بيهوشي خاص با استفاده از سرنگ متناسب با وزن ماهي تزريق صفاقي يا داخل عضلاني صورت مي گيرد.
اگرچه اين روش در سطح صنعتي با استفاده از دستگاه هاي خاص در اروپا، امريکا و ژاپن انجام مي شود ، استفاده از آن مشکل بوده و در برخي شرايط مانند استخرهاي بزرگ پرورش ماهيان گرمابي که امکان صيد کلي آبزيان و واکسيناسيون آنها وجود ندارد، قابل استفاده نيست.
در روش ديگر که به آن شيوه حمام يا غوطه وري مي گويند، ابتدا ماهي با استفاده از مواد داروهاي آرامبخش آرام شده و سپس در محلول واکسن در مدت خاصي قرار مي گيرد؛ هر چند اين روش بسيار آسان تر از روش تزريقي است ، ولي ميزان تاثير واکسن در آن کمتر است.
در نهايت بهترين روش ممکن براي واکسيناسيون ماهي ها روش خوراکي است که در آن با وجود مشکلات تکنيکي توليد، چنين واکسني به علت سهولت مصرف و عدم ايجاد استرس مورد توجه قرار گرفته است.
در اين شيوه ، شکل خاصي از واکسن که بعد از خورده شدن توسط ماهي در معده تجزيه نشده و به همان صورت توسط روده قابل جذب است ، استفاده مي شود.
عليشاهي مي افزايد: روشهاي ديگري همچون استفاده از خلائ و اسپري نيز توسط برخي محققان ارائه شده که هنوز به صورت خنثي مورد استفاده قرار نگرفته اند؛ البته درباره بسياري از واکسن ها ترکيبي از روشهاي فوق براي اثربخشي حداکثر استفاده مي شود.

جايگاه واکسيناسيون ماهيان در جهان
در بيشتر کشورهاي پيشرفته جهان که صاحب صنعت آبزي پروري هستند همچون امريکا، ژاپن ، دانمارک ، فرانسه ، نروژ و چين واکسن هاي مختلف به صورت صنعتي و در قالب دستورالعملي که متوليان بهداشت آبزيان آن کشورها به پرورش دهندگان ابلاغ مي کنند، مصرف مي شوند؛ همچنين محرکهاي ايمني نيز در سطحي وسيع در اين کشورها کنار واکسيناسيون براي بالا نگهداشتن قدرت دفاعي عمومي ماهي مورد استفاده قرار مي گيرند.
با وجود آن که قدمت آبزي پروري در سطح وسيع به روشهاي متراکم در کشور به دهه اخير بر مي گردد، مشکلات بهداشتي توسعه تصاعدي آن به طور کامل نمايان شده است.
به طوري که بيماري ويروسي لکه سفيد، ميگو را - که تنها صنعت ارزآور شيلاتي بعد از خاويار است - با تهديد ورشکستگي مواجه کرده و بيماري در قزل آلا اين صنعت را بخصوص در استان فارس که از بزرگترين قطبهاي پرورش قزل آلاي کشور است با چالش و زيان اقتصادي روبه رو کرده است.


بهاره صفوي