[DVM]

الف) عقرب‌گزيدگي:
بيش از 650 گونه عقرب در جهان وجود دارد كه تنها 50 گونه آنها براي انسان خطرناك مي‌باشند.

خطرناكترين عقربي كه در ايران وجود دارد در استان خوزستان و با نام محلي گارديم يا گاديم مي‌باشد.

علايم عقرب‌گزيدگي:
اثرات سمي ناشي از گزش عقرب معمولاً در بزرگسالان ملايم است و شرايط حاد بيشتر در كودكان بروز مي‌نمايد. تورم عموماً محدود به ناحيه گزش است و احساس بي‌حسي و سوزش در ناحيه گزش براي 4 تا 6 ساعت بوجود مي‌آيد و معمولاً پس از 24 ساعت بهبود مي‌يابد. يك گزش عقرب مي‌تواند منجر به بروز درد متوسط تا شديد در ناحيه گزش شود، سم عقرب از نوع سم عصبي است و سبب انقباضات مداوم عضلاني مي‌شود. در بزرگسالان گزش عقرب منجر به درد محدود به ناحيه گزش مي‌گردد كه پس از چند ساعت تا چند روز برطرف مي‌شود. تپش قلب و افزايش فشارخون از عواقب معمول گزش عقرب است. اختلال در عملكرد اعصاب ناحيه سر، منجر به از دست دادن كنترل عضلات حلق و اختلال عضلات اسكلتي منجر به انقباضات عضله زبان مي‌شود. دوبيني، لكنت زبان، گشادي مردمك‌ها و افزايش ترشح بزاق و ترشحات ريوي و تعريق از ديگر عوارض عقرب‌گزيدگي است.

اما علائم تهديدكننده حيات و حوادث منجر به مرگ به ندرت و آن هم بيشتر در كودكان رخ مي‌دهد. در كودكان ممكن است متعاقب درد در ناحيه گزش، بي‌قراري، حركات غيرارادي چشم ها و ترشح بزاق بروز نمايد. يكي از علايم شايع عقرب‌گزيدگي در كودكان افزايش دماي بدن مي‌باشد. تنگي نفس و كم شدن اكسيژن در موارد حاد خصوصاً در كودكان را بايد دقيقاً كنترل نمود. تهوع، استفراغ، مشكل در بلع در كودكان، احساس سوزن سوزن شدن در ناحيه گزش نيز ممكن است بروز نمايد.

درمان عقرب گزيدگي:
به دليل جذب سريع زهر و حجم كم آن، نيازي به تخليه محل گزش وجود ندارد. كنترل مجاري هوايي، كنترل درد، اضطراب و اختلالات حركتي مصدوم از جمله اقدامات كمكي مي‌باشد. ضمناً پادزهر عقرب‌گزيدگي در درمانگاه هاي محلي موجود است كه بايد در صورت نياز سريعاً تزريق شود. تجويز آرام‌بخش هم مي‌تواند به مصدومين كمك كند.

در بزرگسالان درد و بي حسي ناحيه تزريق پس از 24 ساعت برطرف مي‌شود ولي علايم عصبي و عضلات اسكلتي ممكن است زمان بيشتري به طول انجامد. چنين علايمي يك ساعت پس از تزريق پادزهر برطرف مي‌شود ولي ممكن است درد تا 24 ساعت ادامه داشته باشد.

ب) زنبور گزيدگي:
گزش زنبورها مخصوصاً زنبورهاي وحشي، بدون توجه به ظاهر آن، مي‌توانند خطر جدي براي فرد ايجاد كنند. زنبور گزيدگي ممكن است در اثر نيش انواع زنبور مانند زنبور عسل و زنبور سرخ بروز نمايد. نيش زنبور عسل ماده، به كيسه محتوي زهر متصل است و پس از گزش در زخم باقي مي‌ماند و محتويات كيسه زهر به زخم منتقل مي‌شود. بنابراين برداشتن نيش از روي زخم در اسرع وقت جهت جلوگيري از ورود بيشتر سم به زخم ضروري است. علائم معمولاً در عرض چند ساعت ناپديد مي شود. اگر فرد زنبور گزيده مشكلي در تنفس داشتید و يا تورم شديد و سريع رخ داد بايد به پزشك مراجعه شود. اگر هيچ يك از اين علائم براي فرد زنبور گزيده ايجاد نشد تنها كاري كه ما مي‌توانيم انجام دهيم اين است كه ابتدا از نزديك محل گزيدگي را بررسي كنيم. اگر نيش هنوز در سطح باقي است مي‌توانيم آن را با يك موچين يا انبر از سطح پوست بيرون بكشيم. بايد مراقب باشيم كه كيسه زهر را فشار ندهيم زيرا ممكن است باقي سم وارد بدن شود.

بعد از آن مي‌توانيم محل را با آب سرد همراه با بيكربنات سديم (محلول جوش شيرين) كمپرس كنيم. ممكن است گزيدگي در داخل دهان يا گلو صورت گيرد و اين مسئله خطرناك است چون بافت هاي گلو و دهان بافت هاي شلي هستند و خيلي سريع ورم مي‌كنند و ممكن است باعث اختلال تنفسي شوند.

زنبورها و زنبورهاي سرخ بطور مكرر نيش مي‌زنند و محل گزش آنها به سادگي عفوني مي‌شود. ممكن است در محل گزش يك زخم دردناك ايجاد شود ولي واكنش‌هاي حساسيتي شديد نيز در برخي افراد رخ مي‌دهد. چنانچه گزش زنبور در نقاط مختلف و آن هم در ناحيه گردن و سر بروز نمايد. جدي‌تر است و مي‌تواند تهديد كننده زندگي باشد.


علايم زنبور گزيدگي:
علائمي كه زنبور گزيدگي مي‌تواند ايجاد كند عبارتند از:

درد و تورم ناگهاني در محل گزش و قرمزي در مركز تورم. البته بعضي از افراد به هر نوع سمي حساسيت دارند و واكنش آلرژيك بسيار شديدي مي‌توانند به سم زنبور نشان دهند و اصطلاحاً شوك آنافلاتيك در آنها ايجاد مي‌شود كه در اين موارد به اقدامات سريع و فوري نياز داريم.

درمان زنبور گزيدگي:
در مورد نيش زنبور عسل، برداشتن سريع نيش با يك موچين يا انبر از روي پوست، جهت جلوگيري از ورود بيشتر سم به زخم ضروري است. علائم معمولاً در عرض چند ساعت ناپديد مي‌شود. اگر فرد زنبور گزيده مشكل تنفسي داشت و يا تورم شديد و سريع در محل گزش بروز كرد، بايد به پزشك مراجعه نمايد. بايد محل گزش را با آب و صابون بشوييم.

روي محل گزش كمپرس سرد يا كيسه محتوي يخ قرار دهيد و به طور متوالي هر 15 دقيقه يكبار كيسه يخ را از روي پوست برداريم. از قراردادن مستقيم يخ روي پوست و از گرم كردن موضع بايد اجتناب نمود.

محل را با آب سرد همراه با بيكربنات سديم (محلول جوش شيرين) كمپرس كنيم.

ممكن است گزيدگي در داخل دهان يا گلو صورت گيرد براي اين كار سريعاً داخل دهان را با آب سرد و بيكربنات سديم شستشو مي‌دهيم و مريض را به اورژانس بيمارستان منتقل مي‌كنيم.

ج) حشره دراكولا و يا بند
اين حشرات نارنجي با سر، شكم و انتهاي تيره، ظاهري شبيه مورچه و علاقه فراواني به رطوبت دارند و در واقع نوعي سوسك (شبيه به مورچه) هستند كه در مناطق شمال و در فصل تابستان كه رطوبت و جمعيت بالاست، خطر در معرض اين حشره قرار گرفتن بالاتر است. راه رفتن آن بر روي پوست باعث زخم هاي بسيار عميق و دردناك مي‌گردد. اين حشره به سلطان حشرات مناطق گرم و مرطوب معروف است به واسطه سمي كه در بدن خود دارد فاقد دشمن طبيعي است و حتي پرندگان نيز از خوردن آن خودداري مي‌كنند. اين حشره به محض تحريك با ترشح سم بر پوست بدن انسان باعث بروز تاول‌هاي شديدي همراه با درد، سوزش و خارش مي‌شود. بهبود تاول‌هاي ناشي از سم اين حشره، درمان خاصي ندارد و تنها بايد با مواد ضدعفوني كننده، زمان بهبود روزه آن را تحمل كرد.

اين حشرات معمولاً بيشتر فعاليتشان در هنگام غروب آفتاب رخ مي‌دهد چرا كه از نور آفتاب گريزانند و علاقه فراواني به منابع نور مصنوعي مانند لامپ هاي مهتابي و نورهاي فلورسنت دارند. بنابراين غروب روزهاي تابستان اين موجودات به سمت نور لامپ هاي خانگي مي‌آيند و در تماس با انسان قرار مي‌گيرند.

به دليل اينكه بال رويي اين حشره كوتاه و شبيه شنل دراكولا، قرمز رنگ است مردم در گيلان به آن دراكولا و در مازندران به آن بند مي‌گويند اما نام علمي آن پدروس است.


علايم تماس با حشره دراكولا يا بند:
دراكولاها نه نيش مي‌زنند و نه گاز مي‌گيرند بلكه اين موجودات تركيبات سمي و محركي به نام پدرين ترشح مي‌كند كه باعث ايجاد زخم هاي پوستي و چشمي مي‌شود. پدرين يك ماده سمي است كه باعث ايجاد صدمات بافتي، نكروز و تاول مي‌شود. اين سم اگر در تماس با پوست بدن قرار گيرد لايه سطحي پوست را تخريب مي‌كند. علائم اين تخريب به صورت قرمز شدن موضعي، جوش هاي كوچك همراه با خارش و در انتها ورقه ورقه شدن و پوسته پوسته شدن پوست مي‌باشد كه هيچ درمان قطعي براي آن وجود ندارد و عارضه بعد از مدتي خود به خود خوب مي شود. التهاب پوستي ايجاد شده به صورت ناگهاني ظاهر مي‌شود و له شدن حشره روي پوست و يا خاراندن پوست ناحيه سبب انتشار سم و تشديد زخم هاي روي پوست خواهد شد.

سم پدرين در صورت تماس با چشم باعث ايجاد التهاب ملنحمه چشم شده و در موارد نادري ممكن است باعث كوري شود. واكنش ها در آغاز به صورت كهير است كه پوشيده از تاول هاي كوچك و جدا از هم مي‌باشد.

محل آسيب ديده دردناك بوده و طي 10 تا 12 روز زخم ها حالت دلمه پيدا مي‌كنند كه به تدريج از بين رفته و يك ناحيه تيره بر جاي مي‌ماند كه ممكن است هفته‌ها يا ماه ها باقي بماند و سپس از بين برود.


اقدامات اوليه در تماس با حشره دراكولا يا بند:
تنها كاري كه مي‌توان براي تخفيف عارضه انجام داد و طول دوره عارضه را كم كرد اين است كه اگر ما در ساعات ابتدايي ايجاد عارضه، متوجه آن شويم و با آب و صابون معمولي محل عارضه را شستشو دهيم. تكرار اين عمل در بهبود زخم ها بسيار مفيد مي‌باشد. گرچه اين، شدت علائم و طول آنها كاهش چشمگيري پيدا خواهد كرد. از طرف ديگر با تميز نگه داشتن محل عارضه مي‌توان از بروز مشكلات ثانويه از جمله عفونت هاي باكتريايي جلوگيري كرد همچنين هرچه پوست مرطوبتر باشد شدت عارضه بيشتر است. هيچ پادزهر اختصاصي وجود ندارد. تجويز آنتي‌هيستامين‌ها و كورتون‌ها، تغيير خاصي در روند درمان بيمار ندارد. بايد مراقب بود تا زخم دچار عفونت ثانويه نشود. به طور تجربي استعمال الكل سفيد بر روي موضع آلوده به سم حشره و يا بر روي زخم ها مي‌تواند در كاهش علايم موثر باشد.

پيشگيري از گزش حشرات:
با رعايت چند نكته ساده مي‌توانيم از خودمان در برابر گزش حشرات محافظت كنيم. قسمت عمده‌اي از اين نكات روش هاي فيزيكي هستند يعني روش‌هايي كه در مواجهه ما و كودكانمان با حشرات جلوگيري مي‌كند. مانند نصب توري به پنجره‌ها، پوشيدن لباس‌هاي محافظت كننده و ترك كردن محل. حشرات داخل ساختمان‌ها و اتاق‌ها با استفاده دائمي از حشره‌كش‌هايي كه به صورت اسپري وجود دارند يا مواد حشره‌كش از بين مي‌روند. نگهداري حيوانات خانگي باعث تجمع بيشتر حشرات مي‌شود. بايد توجه داشت حشرات ممكن است روي پوست اين حيوانات بنشينند و بعد بلند شده، روي پوست بدن ما بنشينند و نيش بزنند بنابراين لازم است نگهداري حيوانات اهلي توام با رعايت بهداشت حيوان باشد. اگر در محل زندگي درختان زيادي وجود دارد بايد براي پنجره‌هاي خانه از توري استفاده شود و در پارك‌ها از آويختن لباس‌ها روي درخت خودداري شود. در مناطقي كه حشرات زياد وجود دارد بهتر است روي پوست بدن مخصوصاً بدن كودك داروهايي ماليد كه حشرات را از كودك دور كند. اما بايد توجه كنيد استفاده دائم از اين مواد سبب حساسيت بيشتر نشود. به هيچ وجه كندوي زنبور عسل را دستكاري و زنبورها را تحريك نكنيد.

اگر زنبور در نزديكي خود ديدي به جاي نابود كردن آن با مگس‌كش، موقتاً آن منطقه را ترك كنيد. از پوشيدن لباس‌هايي با رنگ روشن و استفاده از عطرهاي تند در مناطقي كه حشرات زيادي دارند، جدا خودداري كنيد؛ زيرا تمام اين موارد باعث جذب زنبورها مي‌شود. در محيط‌هاي باز، پيراهن آستين بلند و شلوار بلند به تن كودكتان كنيد. اگر سابقه واكنش حساسيتي شديد به نيش زنبور داريد، با پزشك خود براي مقابله با آن مشورت كنيد.


مارگزيدگي:
بيش از 3000 نوع مار در سراسر دنيا وجود دارد كه فقط 200 نوع از آنها سمي هستند.

مارهاي سمي به دو گروه عمده تقسيم مي‌شوند: مرجان ها (مار مرجان و مار كبري) و افعي‌ها (مار افعي و مار زنگي)

مارهاي افعي عامل بيش از 90 درصد مار گزيدگي هاي سمي مي‌باشند و در بين آنها مار زنگي از همه خطرناك تر است.

انواع افعي‌هاي ايران:
- افعي شاخدار، بيشتر در نواحي مركزي، شرقي و جنوبي ايران
- مار شاخدار، در نواحي شرقي و مركزي و استان هاي كرمان و فارس
- افعي پلنگي، در نواحي شرقي و مركزي و استان هاي كرمان و فارس
- مار جعفري، در نواحي شرقي و مركزي
- افعي زنجاني
- افعي قفقازي
- افعی البرزي، در نواحي البرز و مركزي ايران
- افعي تكابي يا كردستاني در نواحي غربي ايران


خصوصيات مارهاي سمي:
1- سر مارهاي سمي مثلثي شكل است، برخلاف مارهاي غير سمي كه سر به صورت نيمه بيضوي است.

2- مارهاي سمي داراي مردمك بيضي شكل بوده در حالي كه مردمك مارهاي غيرسمي گرد است. (به استثناي مار مرجان)

3- معمولاً در انتهاي دم مارهاي سمي يك رديف فلس وجود دارد، در حاليكه در مارهاي غيرسمي تعداد رديف‌هاي فلس‌ها 2 يا بيشتر است.

4- مارهاي سمي داراي fang در محوطه دهاني مي‌باشند كه در واقع نوعي دندان تخصص يافته مي‌باشد و به عنوان ابزار تزريق زهر در مار محسوب مي‌شوند بنابراين محل گزش مارهاي سمي با دو سوراخ در محل گزش مشخص مي‌شود. در مارهاي غيرسمي محل گزش بصورت دو رديف سوراخ هلال شكل معيني مي‌شود.


پيشگيري از مار گزيدگي:
مراقب جايي كه پاي خود را قرار مي‌دهيد. جايي كه دست خود را قرار مي‌دهيد و جايي كه در آن مكان بازي مي‌كنيد و يا مي‌نشينيد باشيد و در مناطق مارخيز بيش از پيش مراقب كودكان خود باشيد. حداقل فاصله نيم‌متري را با مار حفظ كنيد. در محيط هاي باز كفش و چكمه مناسب به پا كنيد. سعي كنيد تنهايي به كوه و جنگل نرويد تا در صورت گزش توسط جانداران وحشي كسي براي كمك كردن همراه شما باشد. مارها معمولاً در فصل بهار، تابستان و پاييز در مكان هاي سايه‌دار و خنك و در فصل زمستان در مكان هايي مانند درون غارها و تونل معادن زندگي مي‌كند. 72% از مارگزيدگي‌ها در تاريكي (نيم ساعت قبل از غروب آفتاب تا 2 ساعت بعد از آن) رخ مي‌دهد. هيچگاه تلاشي براي به دام انداختن مارها و يا تخريب لانه آنها انجام ندهيد.

معمولاً 95% از مارگزيدگي‌ها به دليل بي‌دقتي در حين نقل و انتقال مار سمي و 5% آن به صورت اتفاقي رخ مي‌دهد.


علايم گزيدگي افعي ها:
- درد و حساسيت در محل گزش به صورت دردهاي تيز و سوزاننده كه در عرض 5 تا 10 دقيقه بعد از گزش ظاهر مي‌شود.
- تورم در محل گزيدگي (30 دقيقه) 4 ساعت بعد از گزش ايجاد مي‌شود و ممكن است در عرض 24-12 ساعت افزايش يافته و كل اندام مبتلا را درگير نمايد.
- تاول و وزيكول (در طي 36 – 24 ساعت پس از گزيدگي تاول‌هاي كوچك ممكن است در محل ايجاد شوند)
- تهوع و استفراغ
- بي‌حسي (پارستزي) در اطراف دهان، صورت و پوست سر و گزگز نوك انگشتان
- تب، لرز، تعريق، ضعف بي‌حالي
- سرگيجه و حتي سنكوپ
- اختلالات انعقادي خون: يكي از مشخص‌ترين و مهم‌ترين علايم و نشانه‌هاي گزيدگي با افعي‌ها بوده و به صورت خونريزي از بيني، وجود خون در خلط، خون در ادرار، خون در مدفوع، خونريزي در شكم و داخل چشم و مغز بروز مي‌نمايد.
- كاهش سطح هوشياري و شوك قلبي – عروقي


علائم گزيدگي با مار كبري و مار مرجان
افتادگي پلك‌ها، خواب‌آلودگي، ضعف عضلاني، فلج، اختلال تكلم و تنفس، آبريزش از دهان، استفراغ و تهوع


علائم گزيدگي با مار آبي (دريايي)
درد عضلاني و تغيير رنگ ادرار به رنگ قهوه‌اي يا سياه به علت تخريب عضله، رسوب ميوگلوبين در ادرار



اقدامات خارج از بيمارستان:

گزش همه افعي‌ها با خطر جدي همراه است در اسرع وقت به دنبال مراقبت‌هاي پزشكي باشيد.
- دور كردن مصدوم از محل حادثه (جهت جلوگيري از حمله مجدد مار)
- همه لباس هاي سفت، كفش و جواهرات را از دست و پاي بيمار خارج كنيد.
- فعاليت فيزيكي بيمار را محدود و كم كنيد.
- آرام باشيد و بيمار را نيز آرام كنيد و از حركات بيش از حد او جلوگيري نماييد.
- اگر زمان داريد زخم را با آب و صابون بشوييد.
- عضو را بايد بي‌حركت و هم سطح يا كمي پايين‌تر از سطح قلب نگه داشت. براي بي حركت كردن عضو از آتل چوبي يا مقوايي استفاده كنيد.
- بيمار را در اسرع وقت به بيمارستان برسانيد. بهترين درمان براي مارگزيده رساندن وي به مراكز درماني است.
- لطفاً زمان را با تلاش براي كشتن و يا گرفتن مار از دست ندهيد.
- علايم واكنش‌هاي حساسيتي شديد مانند عطسه، مشكل در تنفس يا تورم سريع و شديد، درد شكم، تهوع، سرگيجه، درد قفسه سينه، خرخر صدا و كبود شدن رنگ لب ها از جمله مواردي هستند كه سريعاً بايد به اورژانس مراجعه شود.
- كودكان زير سه سال، بيماران قلبي، ديابتي، افراد مسن و معلولين حركتي و بيماران مبتلا به آلرژي در معرض خطر بالاي حساسيت مي‌باشند. گزش متعدد در ناحيه سر و گردن خطرناك‌تر مي‌باشد. بهتر است در اين موارد سريعاً به اورژانس مراجعه شود.
- بيمار را براي چند روز از نظر درد، تشديد درد يا باقي ماندن تورم يا علايم شبيه آنفلوانزا و يا تب تحت نظر قرار دهيد و در صورت بروز اين علائم سريعاً به پزشك مراجعه نماييد.


درمان انتخابي پس از رسيدن به بيمارستان تجويز پادزهر تا 4 ساعت پس از گزش می باشد. تا 24 ساعت پس از گزيدگي هم پادزهر قابل استفاده است. ممكن است آنتي‌بيوتيك و واكسن كزاز هم تزريق شود.